Hành hương xứ Lạng: đền Bắc Lệ, đền Mẫu Đồng Đăng và động Tam Thanh trong hai ngày

Trục Lạng Sơn là tuyến hành hương gọn nhất về phía đông bắc: theo cao tốc từ Hà Nội, dừng đền Bắc Lệ ở vùng Hữu Lũng, lên trung tâm Lạng Sơn đi chùa Tam Thanh trong động đá và động Nhị Thanh, sáng hôm sau ra đền Mẫu Đồng Đăng gần cửa khẩu. Hai ngày là vừa, một ngày cũng đi được nếu chỉ chọn Bắc Lệ và Tam Thanh. Lạng Sơn giữ nguyên địa giới sau đợt sắp xếp tỉnh năm 2025, nên tên các điểm không đổi.

Xứ Lạng thường được nhớ tới qua chợ Đông Kinh, vịt quay, phở chua hơn là qua đền chùa. Nhưng đây là vùng có tín ngưỡng thờ Mẫu sâu đậm của người Kinh xen với nếp sống của người Tày, Nùng, và có những ngôi chùa nằm ngay trong lòng núi đá. Bài này xếp lịch, kể gốc tích vừa đủ và chỉ ra chỗ khó đi, không hướng dẫn nghi lễ hầu đồng, không viết diễn trình hội đầu xuân.

Vì sao trục Lạng Sơn đáng một chuyến riêng

Phần lớn các tuyến hành hương miền Bắc dồn về phía Ninh Bình, Quảng Ninh, Phú Thọ. Hướng Lạng Sơn ít đoàn hơn, nên ngoài mùa đầu năm các điểm khá thong thả. Từ khi có cao tốc nối Hà Nội với Lạng Sơn qua vùng Bắc Giang cũ, thời gian ngồi xe đã rút ngắn đáng kể; người già đỡ phải chịu những đoạn quốc lộ đông xe tải như trước.

Ba điểm chính trên tuyến mỗi nơi một vẻ. Đền Bắc Lệ là ngôi đền thờ Mẫu Thượng Ngàn có tiếng ở vùng đồi Hữu Lũng, nằm ngay trên đường lên. Chùa Tam Thanh là ngôi chùa trong hang, có tượng Phật tạc vào vách đá. Đền Mẫu Đồng Đăng ở thị trấn biên giới, nơi người buôn bán qua lại cửa khẩu nhiều đời đến lễ. Ghép ba nơi, bạn đi qua cả đồi rừng, núi đá vôi và phố chợ biên giới trong hai ngày.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016. Đi trên tuyến này, hãy nhìn nó như một di sản đang sống: có người giữ đền, có người trong nghề lo nghi lễ, còn khách chỉ cần giữ lòng kính và đi lại nhẹ nhàng.

Lịch hai ngày gợi ý

Ví dụ giả định cho một gia đình có ông bà, xuất phát từ Hà Nội sau bữa sáng, đi xe riêng. Thời gian thay đổi theo cao tốc, giờ đi và thời tiết.

Nếu chỉ có một ngày, giữ Bắc Lệ buổi sáng và Tam Thanh buổi chiều, bỏ Đồng Đăng. Nếu có ba ngày, có thể thêm một buổi lên núi Mẫu Sơn khi trời quang, nhưng đường đèo dốc, nhiều sương, cần tài xế quen.

Từng điểm, kể vừa đủ

Đền Bắc Lệ. Đền nằm giữa vùng đồi rừng Hữu Lũng, thờ Mẫu Thượng Ngàn, vị Mẫu cai quản miền núi rừng trong tín ngưỡng Tam phủ. Đền được nhiều người ở đồng bằng biết đến như một điểm dừng quen trên đường lên xứ Lạng. Khuôn viên có nhiều lớp điện, sân rộng; ngày rằm, mùng một và mùa hội của đền rất đông, ngày thường thì yên.

Chùa Tam Thanh. Chùa nằm trong lòng động Tam Thanh, một hang đá vôi lớn ở ngay trung tâm Lạng Sơn. Trong hang có tượng Phật A Di Đà tạc vào vách đá, ánh sáng lọt qua khe trên vòm hang, không khí mát và ẩm quanh năm. Gần đó là núi Vọng Phu với khối đá gắn với truyền thuyết nàng Tô Thị bồng con chờ chồng; khối đá hiện nay là bản đã được phục dựng.

Động Nhị Thanh. Động có dòng suối chảy xuyên qua, nhiều tảng đá hình thù lạ. Dân gian và sách địa phương kể danh sĩ Ngô Thì Sĩ khi làm quan ở Lạng Sơn đã tìm ra và đặt tên động; trên vách còn những bia khắc chữ cổ. Đây là điểm dạo nhẹ, hợp với người thích cảnh hang hơn là đi lễ.

Đền Mẫu Đồng Đăng. Đền ở thị trấn Đồng Đăng cũ, gần cửa khẩu, dựng trên một quả đồi thấp. Người buôn bán vùng biên đến lễ đầu năm và quanh năm; mùa hội đầu xuân rất đông. Ngoài mùa ấy, buổi sáng ở đây khá vắng, có thể đứng trên sân đền nhìn xuống phố chợ biên giới.

Mùa nào lên xứ Lạng

Lạng Sơn lạnh hơn Hà Nội rõ rệt về mùa đông. Từ tháng Mười Hai đến tháng Hai, có những đợt rét đậm, trên núi cao như Mẫu Sơn đôi khi có băng giá. Cảnh đẹp nhưng không hợp với người già có bệnh tim mạch, huyết áp. Nếu vẫn đi, mặc nhiều lớp, mang mũ len, găng tay, và tránh ra đường lúc sáng sớm khi sương muối còn dày.

Mùa thu là lúc dễ chịu nhất: trời khô, nắng nhẹ, đường đèo ít sương. Tháng Chín, tháng Mười dương lịch là mùa hồng không hạt, trên đường đi bạn sẽ thấy nhiều sạp bán ven quốc lộ. Mùa hè mát hơn đồng bằng nhưng có mưa giông; trong các hang đá, sau mưa lớn nền rất trơn.

Đầu xuân là mùa hội của nhiều đền ở Lạng Sơn, kéo theo dòng người từ khắp nơi, đường vào kẹt và khó tìm chỗ gửi xe. Nếu không định dự hội, hãy dời chuyến sang từ tháng Tư âm lịch trở đi. Trong tháng, tránh rằm, mùng một và cuối tuần nếu muốn yên tĩnh.

Đi hang, lên đồi với người lớn tuổi

Tuyến Lạng Sơn không có núi cao phải leo như Yên Tử, nhưng có hai loại địa hình khiến người già vất vả: bậc lên cửa hang và nền đá ẩm trong hang. Ở Tam Thanh, từ chân núi lên cửa động có một đoạn bậc; vào trong, ánh sáng mờ, mắt người lớn tuổi cần vài phút để quen. Đi chậm, nắm tay người thân, nhìn kỹ chỗ đặt chân, nhất là vào ngày ẩm.

Ở đền Mẫu Đồng Đăng, sân đền nằm trên đồi, có bậc lên. Nếu ông bà khó leo, có thể để ông bà nghỉ ở chân đồi chỗ có mái che, người trẻ lên lễ rồi xuống kể lại. Ở Bắc Lệ, khuôn viên rộng và tương đối bằng, là điểm nhẹ nhất trên tuyến.

Một điều dễ quên là chênh nhiệt độ. Trong hang mát hơn ngoài trời nhiều độ, ra vào liên tục dễ bị cảm với người già. Mang áo khoác mỏng, khoác vào khi vào hang, cởi ra khi ra nắng. Uống nước đều, vì đi trong không khí khô của mùa thu, người lớn tuổi ít thấy khát mà vẫn mất nước.

Đi lễ ở đền Mẫu vùng biên: giữ giản dị

Đền Mẫu ở Lạng Sơn đông khách buôn bán đến lễ, nên quanh cổng thường có nhiều hàng bán đồ lễ, vàng mã cỡ lớn. Vài điều giúp chuyến đi nhẹ nhàng mà không tốn kém:

• Lễ đơn giản: hương, hoa, quả là đủ, hoặc chỉ chắp tay; không cần mua lễ "đủ bộ" theo lời người bán.
• Không thuê người khấn hộ, sắp lễ hộ; khách đi lễ không cần ai dẫn mới vào được đền.
• Gặp buổi hầu đồng đang diễn ra thì đứng xem lặng lẽ ở chỗ không cản lối, không quay cận mặt người hầu khi chưa được phép.
• Không đặt tiền lẻ lên ban thờ, tượng; công đức thì bỏ vào hòm hoặc ghi sổ ở văn phòng đền.
• Trong hang Tam Thanh, không thắp hương ngoài chỗ quy định, không chạm tay lên tượng tạc trên vách, không khắc chữ lên đá.
• Mang rác ra khỏi hang và khỏi đồi; khe đá, lòng suối Nhị Thanh không phải chỗ để đồ lễ thừa.

Những điều nhỏ ấy giữ cho các hang đá và ngôi đền vẫn còn đẹp cho người đến sau. Đi lễ ở đâu cũng vậy, sự tôn trọng là thứ được chào đón nhất.

Ăn, nghỉ và mua sắm có chừng mực

Trung tâm Lạng Sơn có nhiều khách sạn, nhà nghỉ; chọn nơi gần đường lớn, có thang máy nếu đi với người già. Món ăn hay được nhắc là vịt quay lá mác mật, phở chua, khâu nhục, bánh cuốn trứng; người ăn chay nên tìm quán chay hoặc hỏi kỹ cách nấu, vì các món đặc sản phần lớn là món mặn.

Chợ Đông Kinh và các chợ cửa khẩu là nơi nhiều đoàn ghé trước khi về. Hãy giữ chuyến đi đúng tinh thần hành hương: mua vừa đủ, xem kỹ hàng, đừng để buổi sáng ở đền biến thành buổi chiều khuân hàng. Đồ thờ, tượng nhỏ bán ở chợ biên giới có nhiều loại khó biết nguồn gốc chất liệu; nếu muốn mang về một món, nên chọn nơi có mô tả rõ ràng, ví dụ tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy.

Về chỗ ngủ, nhiều đoàn chọn ở gần hồ Phai Loạn hoặc quanh khu chợ để buổi tối đi dạo cho ông bà giãn chân sau một ngày ngồi xe. Buổi tối Lạng Sơn mùa thu, mùa đông se lạnh, quán xá đóng cửa sớm hơn Hà Nội; ăn tối sớm, đi ngủ sớm để sáng hôm sau ra Đồng Đăng khi đền còn vắng. Nếu có người say xe, cho ngồi hàng ghế đầu và nghỉ ở mỗi trạm dừng trên cao tốc thay vì cố đi một mạch.

Ghép thêm những điểm trên đường

Trục Hà Nội – Lạng Sơn đi qua nhiều di tích lịch sử. Nếu còn thời gian và sức, có thể ghé thêm một hai nơi, nhưng đừng ghé tất cả:

• Ải Chi Lăng, nơi gắn với trận đánh năm 1427 của nghĩa quân Lam Sơn; là di tích lịch sử, hợp với đoàn có trẻ đang học sử.
• Di tích thành nhà Mạc trên một ngọn núi đá ở trung tâm Lạng Sơn, đường lên có bậc, chỉ nên đi khi trời mát.
• Các chùa, đền nhỏ trong trung tâm Lạng Sơn, đi bộ được từ khách sạn vào buổi tối hoặc sáng sớm.
• Một buổi trên núi Mẫu Sơn khi trời quang, nếu đi ba ngày và có tài xế quen đường đèo.

Mỗi điểm thêm vào là bớt thời gian nghỉ của người già. Một chuyến hai ngày với ba điểm chính đã đủ trọn; những nơi còn lại để dành cho lần sau.

Câu hỏi thường gặp

Đền Bắc Lệ thờ ai và ở đâu?

Đền Bắc Lệ thờ Mẫu Thượng Ngàn, vị Mẫu cai quản miền núi rừng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Đền nằm ở vùng Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn, gần trục đường từ Hà Nội lên, nên nhiều đoàn dừng ở đây trước khi vào trung tâm Lạng Sơn.

Đi Lạng Sơn lễ đền trong một ngày được không?

Được, nếu xuất phát sớm và chỉ chọn hai điểm, thường là đền Bắc Lệ buổi sáng và chùa Tam Thanh buổi chiều. Đường cao tốc giúp đi về trong ngày dễ hơn trước, nhưng với người lớn tuổi, ngủ lại một đêm sẽ đỡ mệt hơn nhiều.

Chùa Tam Thanh có gì đặc biệt?

Chùa nằm ngay trong động Tam Thanh, một hang đá vôi lớn ở trung tâm Lạng Sơn, có tượng Phật A Di Đà tạc vào vách đá. Gần đó là núi Vọng Phu gắn với truyền thuyết nàng Tô Thị. Trong hang mát, nền ẩm, nên đi giày bám và đi chậm.

Mùa nào đi Lạng Sơn dễ chịu nhất?

Mùa thu, khoảng tháng Chín đến tháng Mười Một dương lịch, trời khô và mát, đường đèo ít sương. Mùa đông rất lạnh, có đợt rét đậm; đầu xuân là mùa hội đông khách. Muốn đi lễ thong thả, chọn ngày thường ngoài mùa hội.

Có cần mua lễ ở cổng đền Mẫu Đồng Đăng không?

Không bắt buộc. Bạn có thể tự chuẩn bị hương, hoa, quả từ trước hoặc chỉ chắp tay. Có thể lịch sự từ chối lời mời mua lễ lớn, vàng mã cỡ to. Lòng thành không đo bằng kích cỡ mâm lễ.

Đưa người già vào động Tam Thanh có an toàn không?

Được nếu đi chậm và có người đi kèm. Có một đoạn bậc lên cửa hang, trong hang ánh sáng mờ và nền đá ẩm. Cho ông bà đứng lại vài phút ở cửa hang để mắt quen bóng tối, mang áo khoác mỏng vì trong hang mát hơn bên ngoài.