Ở Nha Trang, hai nơi được nhiều người tìm đến nhất để chiêm bái là Tháp Bà Pô Nagar trên đồi Cù Lao bên cửa sông Cái và chùa Long Sơn dưới chân đồi Trại Thủy. Hai nơi cách nhau chỉ vài cây số, đi trong một buổi sáng là vừa, chiều có thể ghé thêm một ngôi chùa ven biển hoặc nghỉ ngơi.
Mùa lễ hội Tháp Bà vào tháng Ba âm lịch đã có nhiều bài viết riêng. Bài này dành cho những ngày còn lại trong năm: đi lúc nào cho mát, đường lên tháp và lên tượng Phật trên đồi thế nào, giữ ý ra sao ở một đền tháp Chăm vẫn đang có người thờ phụng, và ghép thêm điểm nào cho chuyến đi hai ngày.
Tháp Bà Pô Nagar: một ngôi đền của nhiều cộng đồng
Tháp Bà Pô Nagar là quần thể đền tháp Chăm được xây dựng qua nhiều thế kỷ, phần lớn các tháp còn lại có niên đại khoảng thế kỷ VIII đến XIII theo các nghiên cứu khảo cổ. Đền thờ Yang Pô Inư Nagar, nữ thần được người Chăm tôn là mẹ xứ sở. Người Việt khi đến vùng đất này tiếp nhận vị nữ thần ấy dưới tên Thiên Y A Na Thánh Mẫu, nên Tháp Bà ngày nay là nơi cả người Chăm, người Việt và người Hoa cùng đến dâng lễ.
Quần thể nằm trên ngọn đồi thấp nhìn xuống cửa sông Cái, nơi sông đổ ra vịnh Nha Trang, với tầng nền có hàng cột gạch lớn ở phía dưới và các tháp ở tầng trên. Tháp chính cao nhất, thờ tượng nữ thần; các tháp phụ nhỏ hơn. Đứng ở sân tháp nhìn ra, bạn thấy những con thuyền đánh cá dưới cửa sông, cầu Xóm Bóng và thành phố phía nam.
Kiến trúc gạch Chăm, cách đọc mi cửa, tầng tháp đã có nhiều bài viết chuyên sâu; ở đây chỉ nên nhớ một điều: đây là đền thờ đang hoạt động, không chỉ là phế tích khảo cổ. Bên trong tháp chính thường có người đến dâng hương, dâng hoa quả, có người trông coi. Bạn đến như một người khách vào đền của một cộng đồng khác, với sự tôn trọng tương ứng.
Chùa Long Sơn và tượng Phật trên đồi Trại Thủy
Chùa Long Sơn nằm dưới chân đồi Trại Thủy, gần trung tâm Nha Trang. Theo tư liệu của chùa, ngôi chùa có từ cuối thế kỷ XIX, sau nhiều lần dời chỗ, trùng tu mới thành diện mạo hôm nay. Chánh điện có mái trang trí bằng mảnh sành sứ ghép, kiểu thường thấy ở các chùa miền Trung.
Khuôn viên chùa không lớn nhưng nhiều tầng: sân trước, chánh điện, rồi đến lối bậc lên đồi với cây xanh hai bên. Buổi sáng sớm, người dân quanh vùng hay lên xuống bậc này như một thói quen tập thể dục, vừa đi vừa dừng lại vái chào trước tượng. Nhìn họ, bạn sẽ hiểu ngôi chùa gắn với đời sống thường ngày của thành phố như thế nào.
Từ sân chùa có lối bậc cấp dẫn lên đỉnh đồi, nơi đặt pho tượng Phật ngồi lớn màu trắng được dựng vào thập niên 1960, nhìn ra thành phố. Trên đường lên có tượng Phật nằm và những chỗ dừng chân. Từ đỉnh đồi, bạn nhìn thấy mái nhà thành phố, dãy núi phía tây và một phần biển.
Người đến chùa Long Sơn có Phật tử đi lễ, người cầu bình an cho gia đình, khách du lịch muốn lên ngắm cảnh. Chùa vẫn là nơi tu học, có giờ khoá lễ; bạn nên đi nhẹ trong khu chánh điện, còn trên đồi tượng Phật thì là không gian mở hơn. Lịch sử chi tiết của chùa và các vị trụ trì qua các thời, nếu cần, bạn hỏi chính nhà chùa hoặc tìm các tư liệu Phật giáo Khánh Hòa.
Một ngày ở Nha Trang: gợi ý lịch trình
Gộp hai điểm chính vào buổi sáng để tránh nắng, chiều tuỳ sức:
| Thời gian | Điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Tháp Bà Pô Nagar | Đến ngay khi mở cửa; nắng trên đồi lên rất nhanh |
| Giữa buổi sáng | Chùa Long Sơn, lên tượng Phật trên đồi | Có nhiều bậc cấp; người lớn tuổi nghỉ ở các chiếu nghỉ |
| Trưa | Nghỉ, ăn trưa | Tránh đi bộ ngoài trời từ khoảng mười một giờ đến hai giờ chiều |
| Chiều muộn | Dạo cửa sông, làng chài hoặc một chùa ven biển | Ánh sáng chiều đẹp, gió biển mát |
| Ngày hai (tuỳ chọn) | Đền tháp Chăm ở vùng Phan Rang | Đi xe khoảng hai tiếng về phía nam, xem đoạn dưới |
Hai điểm chính đều có giờ mở cửa riêng và quy định riêng về vé hoặc khu vực được vào; các thông tin này có thể thay đổi, nên kiểm thông tin của ban quản lý di tích và nhà chùa trước khi đi.
Nếu đi cùng người lớn tuổi, có thể đảo lại: lên chùa Long Sơn trước khi trời còn mát vì phần leo bậc nhiều hơn, rồi sang Tháp Bà sau.
Giữ ý ở đền tháp Chăm và trên đồi tượng Phật
Hai nơi có tính chất khác nhau nhưng cùng là nơi thờ tự. Vài điều nên giữ:
- Ăn mặc kín vai và đầu gối. Ở Tháp Bà, ban quản lý thường có quy định về trang phục khi vào tháp chính; nếu cần, làm theo hướng dẫn tại chỗ.
- Bên trong tháp chính chật và tối, người đến dâng lễ đông vào ngày rằm. Vào theo lượt, đứng sát vách, không đứng chắn trước bàn thờ quá lâu.
- Không leo lên tường gạch, bệ tháp, các phiến đá cổ để chụp ảnh. Gạch Chăm đã chịu hàng trăm năm nắng gió, rất dễ tổn thương.
- Ở chùa Long Sơn, khi lên tượng Phật trên đồi, không trèo lên bệ tượng, không ngồi lên lan can bậc cấp.
- Không dán hay nhét tiền lẻ vào tượng, khe tường. Có hòm công đức nếu muốn đóng góp.
- Ở cả hai nơi, nếu gặp người mời "xem quẻ", "làm lễ giải hạn", "bán bùa" kèm lời hứa hẹn, bạn có quyền từ chối; những việc ấy không phải là điều nhà chùa hay ban quản lý tháp tổ chức.
Người Chăm theo đạo Bà-la-môn và người Chăm Bàni có những nghi lễ riêng tại các đền tháp vào những dịp nhất định. Nếu bạn may mắn gặp một nghi lễ, hãy đứng xa, không chen vào, hỏi trước khi chụp ảnh; đó là sinh hoạt tín ngưỡng của một cộng đồng, không phải tiết mục biểu diễn.
Người già, trẻ nhỏ và những điều mong mang theo
Cả hai điểm đều có leo: Tháp Bà có bậc đá từ đường lên sân tháp, chùa Long Sơn có lối bậc dài lên tượng Phật. Với người lớn tuổi, cách đơn giản nhất là chọn một nơi để đi trọn và một nơi chỉ ghé phần dưới. Mang giày đế bám, nước, nón; bậc đá Nha Trang ít khi trơn vì mưa nhưng lại nóng và chói vào buổi trưa. Trẻ nhỏ thích chạy trên sân tháp, nên giữ các em tránh xa mép tường cao và không cho trèo lên bệ gạch.
Nhiều gia đình đến Tháp Bà hay chùa Long Sơn với một điều mong cụ thể: cầu cho người thân đang ốm, cầu bình an cho người đi biển, cầu cho chuyện con cái. Điều đó được tôn trọng ở cả hai nơi, và bạn không cần lễ lớn hay người làm thay để bày tỏ. Một nén hương, vài bông hoa, một lời thầm nguyện là đủ. Với chuyện sức khoẻ, việc đến đền chùa là để lòng yên, còn chữa trị vẫn phải theo bác sĩ.
Ở cổng các điểm đông khách, có khi gặp người bán hàng lễ mời chào kèm lời như "phải có lễ này mới được vào", "lễ to mới linh". Đó không phải quy định của nơi thờ tự. Bạn có thể mua một ít hương hoa nếu muốn, hỏi giá trước, hoặc mang theo từ nơi khác, hoặc không mang gì.
Đi lúc nào: mùa khô, mùa mưa ở Nha Trang
Nha Trang có khí hậu khác phần phía bắc miền Trung: mùa mưa đến muộn, tập trung chủ yếu vào khoảng tháng Mười đến tháng Mười hai dương lịch, đôi khi kéo sang tháng Một. Phần còn lại trong năm nắng nhiều, ít mưa. Vì vậy từ khoảng tháng Hai đến tháng Chín là thời gian thuận cho chuyến đi, chỉ cần tránh giờ nắng gắt giữa trưa.
Tháng Ba âm lịch là mùa hội Tháp Bà, rất đông. Các ngày rằm, mùng một trong năm, cả Tháp Bà và chùa Long Sơn đều đông người đi lễ hơn ngày thường. Mùa hè là mùa du lịch biển, thành phố đông khách nhưng hai điểm này buổi sáng sớm vẫn tương đối yên.
Mùa mưa bão, đường ven biển và các tuyến đèo vào Nha Trang có thể bị ảnh hưởng, một số khu vực ngoài trời trên đồi có thể tạm hạn chế khi thời tiết xấu. Theo dõi dự báo thời tiết trước khi lên đường, nhất là khi đi cùng người lớn tuổi.
Ghép thêm một ngày: đền tháp Chăm vùng Phan Rang
Sau đợt sắp xếp tỉnh năm 2025, vùng Phan Rang (Ninh Thuận cũ) và Nha Trang cùng thuộc tỉnh Khánh Hòa mới. Từ Nha Trang đi về phía nam khoảng hai tiếng xe là vùng đất có nhiều đền tháp Chăm còn được cộng đồng người Chăm thờ phụng, tiêu biểu là tháp Pô Klong Garai trên đồi gần Phan Rang và tháp Pô Rômê. Đây là nơi bạn thấy rõ hơn đời sống tín ngưỡng của người Chăm hôm nay, bên cạnh những đền tháp đã thành phế tích ở nơi khác.
Vùng này nắng và gió nhiều hơn Nha Trang, ít bóng cây. Mang nón rộng vành, nước, kem chống nắng, đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn. Đường lên tháp Pô Klong Garai có bậc cấp trên đồi, không quá dài nhưng không có mái che. Lễ Katê của người Chăm là dịp lớn trong năm ở các đền tháp vùng này; nếu muốn đi vào dịp ấy, tìm hiểu lịch cụ thể của năm và chuẩn bị tinh thần đông người.
Ghép hai ngày như vậy, bạn sẽ có một hành trình liền mạch về nữ thần Pô Nagar, các đền tháp Chăm và sự gặp gỡ của nhiều cộng đồng trên dải đất Nam Trung Bộ, thay vì chỉ ghé một điểm rồi về.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Bà Pô Nagar thờ ai?
Tháp chính thờ Yang Pô Inư Nagar, nữ thần được người Chăm tôn là mẹ xứ sở. Người Việt tiếp nhận vị nữ thần này dưới tên Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Vì vậy Tháp Bà là nơi cả người Chăm, người Việt và người Hoa cùng đến dâng lễ.
Từ Tháp Bà đến chùa Long Sơn bao xa?
Hai nơi cách nhau chỉ vài cây số trong thành phố Nha Trang, đi xe khoảng mười đến mười lăm phút tuỳ giờ. Vì gần như vậy nên nhiều người gộp hai điểm trong cùng một buổi sáng.
Người lớn tuổi có lên được tượng Phật chùa Long Sơn không?
Lối lên tượng Phật trên đồi là bậc cấp khá dài, có chỗ nghỉ dọc đường. Người lớn tuổi khoẻ mạnh đi chậm thường lên được, nên đi sáng sớm khi trời mát. Nếu sức khoẻ yếu, có thể ở lại khu chánh điện dưới chân đồi, không nhất thiết phải lên tượng.
Có cần mang lễ khi đến Tháp Bà không?
Không bắt buộc. Nhiều người dâng hương, hoa, trái cây theo tục, nhưng bạn có thể chỉ thắp một nén hương ở nơi cho phép hoặc đứng lặng chiêm bái. Không cần mua lễ đắt từ người mời chào ở cổng; muốn đóng góp thì dùng hòm công đức.
Mùa nào đi Nha Trang để viếng chùa, tháp là hợp nhất?
Khoảng tháng Hai đến tháng Chín dương lịch ít mưa, thuận cho việc đi lại. Mùa mưa ở Nha Trang thường tập trung vào khoảng tháng Mười đến tháng Mười hai. Dù đi mùa nào, nên tránh giờ nắng gắt buổi trưa và chọn ngày thường thay vì ngày rằm nếu muốn vắng.
Có thể vào trong tháp chính Pô Nagar không?
Thông thường du khách được vào tháp chính theo quy định của ban quản lý, có thể có yêu cầu về trang phục. Bên trong hẹp và tối, có người đang dâng lễ, nên vào theo lượt, giữ yên lặng và hỏi trước khi chụp ảnh.