Một chiếc vòng tay, một bức tượng nhỏ mua ở điểm hành hương có thể là món kỷ niệm đẹp; nó chỉ trở thành chuyện đáng lo khi được bán kèm lời hứa "đã làm lễ ở đây, đeo vào sẽ…" và giá vì thế đội lên nhiều lần. Trước khi mua, bạn nên tách hai thứ: món hàng là gì (chất liệu, cách làm, giá trị thật), và lời hứa đi kèm (thứ không ai kiểm được). Mua món hàng, đừng mua lời hứa.
Bài không bàn chuyện tín ngưỡng của việc đeo vòng, thờ tượng; đó là lựa chọn của mỗi người và nếp của mỗi nhà. Bài giúp bạn nhận ra câu rao nên dè chừng, kiểm chất liệu bằng vài cách đơn giản, và phân biệt đồ do nhà chùa phát hành với hàng bày bán ở cổng.
Đồ lưu niệm và hàng gắn lời hứa
Ở gần như mọi điểm hành hương đều có những dãy quầy bán đồ kỷ niệm: vòng tay hạt gỗ, hạt đá, tượng nhỏ, chuông gió, móc treo, tranh, ảnh. Phần lớn là hàng làm hàng loạt, nhiều món giống hệt nhau ở các điểm cách xa hàng trăm cây số. Không có gì sai khi mua một món như vậy để nhớ chuyến đi, miễn là bạn biết mình đang mua hàng lưu niệm.
Chuyện chỉ khác khi người bán gắn món hàng với nơi thờ tự: "vòng đã được làm lễ trên đền", "tượng này thầy khai quang rồi", "đeo vào thì cầu gì cũng thuận". Lời hứa ấy không đổi chất liệu của chiếc vòng, nhưng đổi giá của nó. Cùng một chiếc vòng hạt gỗ, ở quầy này là đồ kỷ niệm, ở quầy kia là "vật phẩm" với giá gấp nhiều lần.
Nếu bạn tin vào ý nghĩa của việc một món đồ được làm lễ, hãy hỏi trực tiếp nhà chùa, nhà đền nơi bạn đến về nếp của họ. Nhiều nơi không làm lễ cho hàng bán ở cổng, và cũng không cho ai nhân danh mình để bán hàng.
Những câu rao nên dè chừng
"Đã làm lễ trên đền, có giấy chứng nhận." Giấy do ai cấp, có dấu của ai? Hàng bán ở quầy ngoài cổng mà có "giấy của đền" là điều nên hỏi lại ngay người trông đền.
"Đeo vào thì cầu duyên, cầu con, cầu tài được." Không món đồ nào làm được việc đó. Một chiếc vòng có thể là lời nhắc dễ thương cho chính bạn về một mong ước, nhưng nó không phải là lời hứa.
"Gỗ trầm thật, đá tự nhiên, đồng nguyên chất." Có thể đúng, có thể không. Đây là những lời kiểm được, nên bạn kiểm theo cách ở mục dưới.
"Hàng chỉ có ở đây, mua về không đâu có." Đồ lưu niệm hàng loạt thường có ở khắp nơi. Câu này nhằm giục bạn mua ngay.
"Món này hợp mệnh của anh chị." Lời đoán mệnh để bán hàng thường không dựa vào gì ngoài việc người bán muốn bán món đó. Nếu thích tìm hiểu, bạn đọc từ nguồn tham khảo riêng, không phải từ người đang đứng sau quầy.
Kiểm chất liệu bằng vài cách đơn giản
Bạn không cần là người giám định để tránh những lỗi thô. Những cách dưới đây làm được ngay ở quầy, không làm hỏng hàng. Với đồ giá trị lớn, cần cơ sở giám định có chuyên môn.
| Chất liệu rao | Cách kiểm nhanh | Dấu hiệu nên nghi |
|---|---|---|
| Gỗ thơm, gỗ trầm | Ngửi gần ở nhiệt độ thường, nhìn vân trên nhiều hạt | Mùi gắt, hắc như nước hoa; vân giống hệt nhau ở mọi hạt; hạt quá nhẹ, mặt bóng như nhựa |
| Đá tự nhiên | Cầm lâu trong tay, soi ánh sáng, nhìn bên trong hạt | Ấm lên rất nhanh như nhựa; bọt khí tròn bên trong (thường là thuỷ tinh); màu dồn đậm ở các vết nứt (có thể nhuộm) |
| Đồng | Cân trong tay, nhìn chỗ khuất, thử bằng nam châm nhỏ | Nhẹ bất thường; chỗ trầy lộ màu khác bên dưới (đồ mạ); bị nam châm hút (lõi sắt, vì đồng không hút nam châm) |
| Ngọc, đá xanh | Nhìn kỹ độ trong, độ đều màu | Màu quá đều và sáng như kẹo; giá quá rẻ so với lời rao "ngọc thật" |
Thạch anh tự nhiên có độ cứng khoảng 7 trên thang Mohs, cứng hơn thuỷ tinh thường (khoảng 5,5) và nhựa rất nhiều; vì vậy người làm nghề dùng phép thử độ cứng để phân biệt. Nhưng bạn đừng tự cào thử hàng của người bán. Những phép thử ở bảng chỉ để loại các món giả thô, không thay cho giám định.
Nếu quan tâm tới vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng, bạn có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nơi mỗi món ghi chất liệu, kích thước, cách bảo quản thay vì lời hứa.
Đồ do nhà chùa phát hành và hàng bày bán ở cổng
Một số chùa có quầy riêng trong khuôn viên, do nhà chùa hoặc ban quản lý trông coi, bán sách, tràng hạt, ảnh, đồ kỷ niệm. Tiền thu thường dùng cho việc của chùa. Quầy như vậy thường có giá niêm yết, người đứng quầy là phật tử hoặc người của ban quản lý. Món hàng có thể không khác hàng ngoài cổng, nhưng bạn biết tiền đi đâu.
Hàng bày bán dọc lối lên, ngoài cổng, là hàng của các hộ kinh doanh. Họ có quyền bán, và nhiều người bán rất tử tế. Chỉ có điều họ không phải nhà chùa, nên lời "đã làm lễ trên đền" từ họ cần được hỏi lại.
Một số nơi có dịp phát lộc, tặng tràng hạt, phát vòng cho khách thập phương vào ngày lễ. Đó là quà tặng, không phải hàng bán. Nếu có ai đó đưa bạn một món "lộc của đền" rồi xin tiền, đó không phải nếp phát lộc nữa.
Khi không phân biệt được quầy nào của ai, bạn hỏi thẳng người đứng quầy: quầy này của nhà chùa hay của hộ kinh doanh, tiền thu dùng vào việc gì. Câu hỏi lịch sự, không hàm ý nghi ngờ, và người bán tử tế sẽ trả lời ngay. Biết rõ rồi, bạn mua với tâm thế thoải mái, dù mua ở quầy nào.
Trước khi trả tiền: sáu bước
Các bước dưới đây giúp bạn mua một món đồ đúng giá trị, dù là món kỷ niệm rẻ hay món đắt tiền hơn.
- Hỏi tên chất liệu cụ thể (gỗ gì, đá gì, đồng gì), không chấp nhận câu "hàng tốt", "hàng thật".
- Hỏi giá trước khi cầm thử, đeo thử; nhiều quầy đeo vào tay khách rồi mới báo giá.
- Kiểm nhanh bằng các cách trong bảng; nhìn kỹ dây, khoá, đường hàn.
- Bỏ qua lời hứa về tác dụng, chỉ cân nhắc món đồ có đẹp, có bền, có đáng giá đó không.
- Đi xem thêm vài quầy khác cùng loại để biết mặt bằng giá; quay lại sau nếu vẫn thích.
- Nếu mua món giá trị lớn, xin hoá đơn hoặc giấy ghi chất liệu, tên cơ sở bán, để có căn cứ đổi trả.
Nếu người bán phản ứng gắt khi bạn hỏi chất liệu, hoặc nói "hỏi nhiều mất linh", đó là câu trả lời đủ rõ.
Khi được mời "gửi khai quang" thêm tiền
Một kiểu bán hàng hay gặp: bạn đã chọn xong món đồ, người bán gợi ý gửi thêm một khoản để "nhờ thầy khai quang", "đặt lên ban một đêm", "làm lễ nhập" rồi mai lấy hoặc gửi về sau. Khoản thêm có khi lớn hơn cả giá món đồ, và bạn không có cách nào biết việc ấy có được làm hay không.
Khai quang, làm lễ cho tượng, cho đồ thờ là nếp có thật trong một số truyền thống, và mỗi nơi, mỗi tông phái có cách hiểu riêng. Nhưng việc đó, nếu gia đình bạn coi trọng, nên được hỏi trực tiếp với nhà chùa, nhà đền hoặc người mà gia đình bạn tin, không phải gửi qua người bán hàng ở cổng. Muốn hiểu sâu ý nghĩa của nghi thức, bạn hỏi chư tăng hay người giữ đền; bài không giảng thay họ.
Nếu không chắc, cách nhẹ nhàng nhất là nói: "Dạ em mua món đồ thôi, chuyện lễ em về hỏi nhà chùa quê em." Câu ấy không chê ai, không cãi ai, và giữ cho bạn quyền tự quyết về một việc thuộc về niềm tin của chính mình.
Mua cho người ở nhà: chọn món thế nào
Nhiều người mua vật phẩm ở điểm hành hương để làm quà cho người thân: chiếc vòng cho con sắp thi, bức tượng nhỏ cho bố mẹ, móc treo cho bạn mới cưới. Đó là cử chỉ đẹp, vì món quà mang theo một câu chuyện: "con đã đi tới chỗ này, nghĩ tới bố mẹ".
Khi tặng, bạn kể câu chuyện ấy thay vì kể lời người bán đã hứa. "Con mua ở chùa trên núi, chỗ có rừng thông đẹp lắm" có ý nghĩa hơn "người ta bảo đeo vào thì đỗ". Món quà không gánh một lời hứa thì người nhận cũng không phải thất vọng.
Với người đang ốm, đang điều trị, tránh tặng những món được rao là "giúp khỏi bệnh". Món quà tốt hơn là thời gian của bạn: đưa đi khám, ngồi cùng một buổi, kể về chuyến đi. Với trẻ nhỏ, tránh vòng hạt nhỏ dễ đứt, dễ nuốt; chọn món an toàn với tuổi.
Bảo quản đồ đã mua
Vòng gỗ nên tránh ngâm nước lâu, tránh xà phòng và nước hoa; lau khô sau khi ra mồ hôi. Vòng đá nên tháo ra khi làm việc nặng, tránh va đập vào mặt cứng. Tượng đồng để nơi khô, lau bằng khăn mềm; đồ mạ không chà bằng chất tẩy mạnh vì dễ bong lớp mạ. Dây chun xâu vòng là chỗ hay đứt nhất, kiểm tra định kỳ và thay khi giãn.
Nếu đã lỡ mua một món mà về nhà mới thấy chất liệu không như lời rao, bạn vẫn có thể dùng nó như một món đồ kỷ niệm bình thường, không cần vội vứt đi hay lo lắng gì. Chỉ cần đừng mua thêm món nữa từ cùng quầy đó, và kể lại cho người thân sắp đi để họ biết mà hỏi kỹ hơn.
Những cách bảo quản này giúp món đồ bền lâu, đúng với giá trị thật của nó. Một chiếc vòng gỗ bình thường giữ được nhiều năm, dần lên nước, nhắc bạn về chuyến đi; đó là ý nghĩa mà không lời rao nào cho bạn thêm được.
Câu hỏi thường gặp
Vòng tay bán ở cổng chùa có được nhà chùa làm lễ không?
Thường là không, vì hàng ngoài cổng là của các hộ kinh doanh, không phải của nhà chùa. Nếu người bán nói đã làm lễ, bạn hỏi lại người trông đền hoặc nhà chùa. Quầy trong khuôn viên do nhà chùa trông coi thì hỏi trực tiếp người đứng quầy.
Làm sao biết vòng gỗ thơm là gỗ thật hay tẩm hương liệu?
Gỗ tẩm hương thường có mùi gắt, hắc, ngửi gần như nước hoa, và mùi phai sau một thời gian. Vân trên các hạt giống hệt nhau, hạt bóng như nhựa cũng là dấu hiệu nên nghi. Với hàng đắt tiền, cần cơ sở giám định có chuyên môn.
Tượng đồng nhỏ mua ở điểm du lịch có đáng tiền không?
Tuỳ chất liệu và độ hoàn thiện. Tượng đồng thật nặng tay, không bị nam châm hút; tượng mạ thì chỗ trầy lộ màu khác. Đánh giá theo đường nét, độ hoàn thiện và chất liệu, không theo lời rao về tác dụng.
Có nên mua vật phẩm theo lời người bán bảo hợp mệnh không?
Không nên dựa vào lời đoán mệnh của người đang bán hàng. Nếu bạn thích tìm hiểu ý nghĩa biểu tượng của vật phẩm, đọc ở nguồn tham khảo riêng rồi quyết định. Mua món mình thấy đẹp, có chất liệu rõ ràng, giá hợp lý.
Đã mua phải hàng giả với giá cao thì làm gì?
Nếu có hoá đơn hoặc giấy ghi chất liệu, quay lại cơ sở bán để đổi trả. Nếu không, bạn có thể phản ánh với ban quản lý khu di tích, chính quyền xã, phường hoặc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, kèm ảnh món hàng, thời gian và vị trí quầy.
Được phát lộc vòng tay ở chùa rồi có người xin tiền thì sao?
Lộc phát vào ngày lễ là quà tặng, không kèm tiền. Nếu ai đó đưa một món "lộc" rồi xin tiền, bạn có thể trả lại món đó và đi tiếp. Nếu muốn góp, bỏ vào hòm công đức của chùa.